Whispers of a Burning Scent — Mo Harawe | Biến những điều chưa từng được cất thành lời thành ngôn ngữ điện ảnh
Quỹ tài trợ phim về Người tị nạn (Displacement Film Fund - DFF) được giới thiệu như một sáng kiến thí điểm tại Liên hoan Phim Quốc tế Rotterdam (IFFR) năm 2025. Quỹ hỗ trợ năm nhà làm phim phải rời bỏ nơi sinh sống hoặc có các tác phẩm khai thác những trải nghiệm này, với khoản tài trợ 100.000 euro cho mỗi dự án phim ngắn cùng cơ hội ra mắt tại IFFR. UNIQLO tự hào là một trong những đối tác sáng lập của quỹ.
Ngày 30 tháng 1 năm 2026, năm bộ phim ngắn được hỗ trợ bởi quỹ đã chính thức ra mắt toàn cầu tại IFFR, đánh dấu những thành quả đầu tiên của sáng kiến này. Một ngày sau buổi công chiếu, các nhà làm phim và những người đồng hành cùng dự án đã chia sẻ suy ngẫm của mình về sự kết nối mà các tác phẩm mang lại, cũng như những khả năng mà quỹ mới này mở ra cho tương lai.
Trong bài viết thứ ba của loạt phỏng vấn này, chúng tôi trò chuyện cùng Mo Harawe, đạo diễn của Whispers of a Burning Scent - bộ phim khai thác thế giới nội tâm của một người đàn ông ít nói bị cáo buộc lợi dụng cuộc hôn nhân của mình và bị triệu tập ra tòa. Nhân dịp này, anh cũng chia sẻ về hành trình thực hiện tác phẩm cùng những trải nghiệm khi tham gia Displacement Film Fund (DFF).
— Displacement Film Fund yêu cầu anh hoàn thành một bộ phim chỉ trong sáu tháng. Nhìn lại, anh cảm thấy trải nghiệm đó như thế nào?
Đó thực sự là một trải nghiệm rất thú vị. Nếu có thể, tôi luôn thích bắt tay vào làm phim ngay sau khi viết xong thay vì phải chờ đợi quá lâu. Thông thường, quá trình làm một bộ phim kéo dài hơn rất nhiều, và điều đó đôi khi có thể khiến người ta cảm thấy khá nản lòng. Bạn viết kịch bản, rồi đi tìm kinh phí, tiếp tục chỉnh sửa kịch bản, sau đó mới quay phim. Đến giai đoạn hậu kỳ, nếu không có một mốc thời gian cụ thể, việc dựng phim dường như chẳng bao giờ kết thúc.
Nhưng dự án này lại hoàn toàn ngược lại. Ngay từ đầu đã có nguồn hỗ trợ tài chính. Sau đó chỉ đơn giản là: có kịch bản, bắt tay vào quay, dựng phim, tuân theo thời hạn đã định và hoàn thành tác phẩm. Toàn bộ quá trình diễn ra liền mạch, nhanh chóng, không bị ngắt quãng bởi những khoảng thời gian chờ đợi kinh phí như thường thấy. Tôi thực sự rất thích cách làm việc đó.
— Có khoảnh khắc nào trong quá trình thực hiện bộ phim để lại trong anh nhiều ấn tượng hơn anh từng nghĩ không?
Theo một cách nào đó, đây là dự án sản xuất đơn giản nhất mà tôi từng thực hiện, và tôi nói điều đó theo nghĩa tích cực nhất. Như tôi đã chia sẻ, bạn không phải bận tâm đến việc tìm kiếm nguồn tài trợ, và ngay từ đầu đã biết khi nào bộ phim sẽ hoàn thành cũng như nơi tác phẩm sẽ được ra mắt. Mọi thứ mang lại cảm giác khá nhẹ nhõm và thoải mái.
Tuy nhiên, đi cùng với đó là một trách nhiệm không nhỏ. Đây là một chương trình rất ý nghĩa, và có nhiều người thực sự cần đến những cơ hội như thế này. Áp lực lớn nhất đối với tôi không đến từ tiến độ hay quá trình sản xuất, mà từ cảm giác rằng mình cần đáp ứng được những kỳ vọng đặt vào dự án, tạo nên một tác phẩm vượt trên mong đợi và thực sự có giá trị.
Tôi hoàn toàn có thể tiếp cận bộ phim một cách nhẹ nhàng hơn, nhưng tôi không muốn làm vậy. Chính sự đan xen giữa cảm giác tự do, nhẹ nhõm và ý thức trách nhiệm ấy đã mang đến cho tôi một trải nghiệm hoàn toàn mới.
—— Bộ phim được lấy cảm hứng từ một người đàn ông mà anh gặp ở Somalia. Trong quá trình quay phim, cảnh sát đã nhầm một đạo cụ với một vật nguy hiểm thật và tạm thời giữ đoàn làm phim lại. Chính từ sự việc ấy, câu chuyện của người đàn ông đó đã để lại trong anh một ấn tượng đặc biệt.
Cuộc sống luôn ẩn chứa đầy những bất ngờ. Đôi khi, ngay trong những khoảnh khắc tồi tệ nhất mà ta có thể tưởng tượng, một điều gì đó mới mẻ lại xuất hiện. Dĩ nhiên, vào thời điểm việc quay phim bị gián đoạn, chúng tôi đã rất thất vọng, nhưng giờ đây tôi lại có mặt ở đây chính vì sự việc ấy. Với tôi, đây là một câu chuyện mang tính phổ quát. Bạn có thể đặt nó ở Nhật Bản hay Hà Lan, và mọi thứ về cơ bản vẫn sẽ diễn ra theo cách tương tự. Xã hội vẫn sẽ phán xét con người này như thế. Nhưng cảm xúc của anh ấy thì khác. Chúng tồn tại, nhưng không thể được chứng minh. Và điều tôi thực sự muốn nói là, tôi ước chúng ta sống trong một thế giới mà chừng đó thôi đã là đủ. Một thế giới nơi chúng ta có thể thấu hiểu và công nhận cảm xúc của một ai đó mà không cần đến bất kỳ bằng chứng nào.
—— Sau khi hoàn thành bộ phim, điều gì đã thay đổi trong cách anh nhìn nhận về quỹ hoặc chủ đề ly hương?
Việc thực hiện bộ phim này giúp tôi có thể bước tiếp. Tôi đã có cơ hội đưa câu chuyện ấy thành hiện thực và kể nó theo cách mình mong muốn, và điều đó có ý nghĩa rất lớn với tôi. Khi một câu chuyện ở lại trong tâm trí bạn suốt ngần ấy năm, hẳn là nó mang một ý nghĩa nào đó. Theo một cách nào đó, tôi cảm thấy mình đã có thể khép lại câu chuyện này, và điều đó thật sự tốt hơn rất nhiều. Nếu không, có lẽ nó sẽ còn theo tôi suốt phần đời còn lại. Nếu cơ hội này không xuất hiện, có lẽ tôi đã không bao giờ làm bộ phim này, bởi điều đó đồng nghĩa với việc phải trải qua một hành trình rất dài, một hành trình mà vào thời điểm ấy dường như vẫn còn quá xa vời đối với tôi.
—— Điều gì khiến anh tin rằng điện ảnh và kể chuyện là cách phù hợp để phản hồi với thế giới xung quanh?
Điện ảnh là nơi hội tụ của rất nhiều loại hình biểu đạt khác nhau, từ âm thanh, hình ảnh đến mọi yếu tố tạo nên trải nghiệm cảm xúc. Khi một bộ phim thực sự chạm tới người xem, đó là một trong những cách hiệu quả nhất để kết nối con người, khơi gợi cảm xúc và mang một điều gì đó đến với họ. Tôi nghĩ rằng con người cần những câu chuyện để tồn tại, để tiếp tục nuôi dưỡng sự lạc quan và hy vọng vào cuộc sống. Có lẽ vì thế mà ai cũng đang kể một câu chuyện theo cách riêng của mình, thông qua điện ảnh, văn chương hay thơ ca. Và điện ảnh, với tư cách là một ngôn ngữ thị giác, có khả năng vượt qua mọi rào cản. Đôi khi thậm chí không cần đến ngôn ngữ. Chỉ cần đặt các hình ảnh cạnh nhau, chúng đã có thể tạo nên ý nghĩa mà bất kỳ ai cũng có thể cảm nhận được, dù bạn đến từ Burkina Faso, Nhật Bản hay Beirut. Chính sự kết nối mang tính phổ quát ấy là điều mà ngôn ngữ hình ảnh có thể mang lại.
—— “Quê hương” hay “nhà” có ý nghĩa như thế nào đối với anh?
Đó là một câu hỏi rất lớn. Tôi nghĩ nhà là nơi gắn với một cảm xúc nào đó trong ta. Một người có thể có nhiều nơi để gọi là nhà, và tùy vào giai đoạn cuộc đời mình sống ở đó, ý nghĩa của nơi ấy cũng sẽ khác đi. Nhưng có lẽ quan trọng nhất, và cũng là điều không gì có thể tái tạo hay thay thế được, chính là nơi gắn liền với tuổi thơ của bạn. Ở độ tuổi ấy, bạn vẫn còn rất hồn nhiên và nhìn thế giới bằng một lăng kính khác với người trưởng thành. Trải nghiệm đó không thể nào được lặp lại. Dĩ nhiên, ở những chặng đường khác nhau của cuộc sống, bạn vẫn có thể tìm thấy những nơi chốn khác để gọi là nhà. Thế nhưng cảm giác về nơi đầu tiên chứng kiến những bước chân của bạn khi bạn vẫn còn ngây thơ và trong trẻo ấy, với tôi, là điều không gì có thể thay thế được.
—— Hiện tại, anh cảm thấy mình có trách nhiệm nhất với việc kể những câu chuyện nào?
Thành thật mà nói, tôi cũng không chắc nữa. Tôi nghĩ điều đó phụ thuộc vào cảm xúc của mình, vào những điều cứ quanh quẩn trong tâm trí tôi. Không phải theo nghĩa tiêu cực, mà là những điều vẫn luôn ở đó, không ngừng trở lại. Có những chuyện bạn không thể dễ dàng lý giải, cũng không thể đơn giản gạt chúng sang một bên. Suy cho cùng, tôi làm phim trước hết là cho chính mình, như một cách để đưa những điều ấy ra ngoài và đối diện với chúng. Và điều tôi nhận ra là những gì mình từng nghĩ chỉ là câu chuyện hay vấn đề của riêng bản thân hóa ra lại là điều rất nhiều người cùng chia sẻ. Dù đang sống ở đâu, chúng ta đều đang đối diện với những câu hỏi mang tính hiện sinh giống nhau. Và khi những điều đó được sẻ chia, nỗi đau dường như cũng trở nên nhẹ đi phần nào.
—— Anh từng chia sẻ về những thay đổi của ngành điện ảnh tại Somalia. Hiện nay tình hình đã có những chuyển biến mới chưa?
Ít nhất ở khu vực nơi chúng tôi làm phim thì có, và thay đổi là rất rõ rệt. Trước đây, mọi người thường e ngại máy quay, bởi những người xuất hiện cùng máy quay hầu hết là các nhà báo nước ngoài đến để kể những câu chuyện tiêu cực. Đó là hình ảnh mà họ gắn liền với chiếc máy quay. Nhưng giờ đây, mọi người đã hiểu điện ảnh là gì, và họ cũng biết rằng việc làm phim có thể tạo ra cơ hội việc làm. Thay vì dè chừng, họ nói: “Tôi muốn tham gia.” Họ muốn được góp mặt trong quá trình kể câu chuyện về chính thế giới của mình, theo một cách khác với những gì họ từng quen thuộc, theo một cách mà trước đây họ hiếm khi có cơ hội nhìn thấy chính mình. Và sự thay đổi trong cách nghĩ đó mới thực sự là điều lớn lao nhất. Suy cho cùng, thay đổi nhận thức của con người còn khó hơn rất nhiều so với thay đổi những điều hữu hình. Điện ảnh có thể làm được điều đó. Không phải bằng tuyên truyền hay áp đặt một thông điệp nào đó, mà bằng cách khắc họa mọi khía cạnh của một câu chuyện, cả những điều tốt đẹp lẫn những mặt chưa hoàn hảo, một cách chân thực và trọn vẹn. Đó chính là điều chúng tôi luôn hướng tới.
—— Buổi công chiếu ra mắt vào ngày 30 tháng 1 diễn ra như thế nào?
Đó là một trong những trải nghiệm xem phim tuyệt vời nhất mà tôi từng có. Khi được xem tác phẩm của những nhà làm phim khác bên cạnh bộ phim của mình, tôi bắt đầu nhìn chính bộ phim ấy bằng một góc nhìn khác. Tối hôm đó, tôi gần như quên mất mình là một đạo diễn và đơn giản chỉ hòa mình vào khán giả như mọi người xung quanh. Những phản ứng trong khán phòng thật đáng kinh ngạc. Có những bộ phim khiến người xem xúc động đến bật khóc, có những bộ phim mang lại tiếng cười, và cũng có những tác phẩm khiến cả khán phòng đứng dậy hưởng ứng. Đó thực sự là một buổi chiếu đầy cảm xúc và vô cùng đặc biệt.
—— Theo anh, điều gì trở nên rõ nét hơn khi cả năm bộ phim được đặt cạnh nhau và cùng được trình chiếu?
Tôi nghĩ tất cả chúng tôi đều đang cố gắng thấu cảm với thế giới theo cách riêng của mình. Và với mỗi người trong chúng tôi, làm phim cũng giống như một hình thức trị liệu. Có một thôi thúc rất mạnh mẽ khiến chúng tôi muốn kể những câu chuyện của mình. Năm bộ phim có rất nhiều điểm chung, bởi suy cho cùng, ai cũng chỉ mong có thể khắc họa thế giới của mình đúng như bản chất vốn có của nó. Trong tất cả các tác phẩm đều có sự chân thành, và điều đó hiện lên rất rõ. Những chủ đề được đề cập có thể nặng nề, đôi khi chất chứa nhiều cảm xúc, nhưng không có bộ phim nào mang sự cay đắng hay oán trách. Trái lại, trong tất cả những bộ phim ấy vẫn luôn hiện hữu một niềm hy vọng.
Mo Harawe Mo Harawe là nhà làm phim người Somalia gốc Áo. Bộ phim dài đầu tay của anh, The Village Next to Paradise (2024), đã trở thành bộ phim Somalia đầu tiên được tuyển chọn chính thức vào hạng mục Un Certain Regard tại Liên hoan phim Cannes.
PEACE FOR ALL × Displacement Film Fund Collaboration
Chiếc áo thun hợp tác giữa PEACE FOR ALL - dự án áo thun thiện nguyện của UNIQLO - và Displacement Film Fund sẽ chính thức được phát hành vào thứ Sáu, ngày 19 tháng 6 năm 2026. Thiết kế lấy cảm hứng từ những chia sẻ về chủ đề “hòa bình” của năm nhà làm phim được quỹ hỗ trợ, thể hiện khát vọng đưa tiếng nói của những người phải rời bỏ quê hương đến với thế giới thông qua sức mạnh của điện ảnh. Toàn bộ lợi nhuận từ mẫu áo này sẽ được đóng góp cho Displacement Film Fund.
Về Displacement Film Fund
Displacement Film Fund được thành lập nhằm hỗ trợ và tài trợ cho các nhà làm phim từng phải rời bỏ quê hương do hoàn cảnh bất khả kháng, hoặc có quá trình sáng tác gắn liền với những câu chuyện về sự ly hương. Quỹ được đồng sáng lập và dẫn dắt bởi Cate Blanchett, Đại sứ Thiện chí của UNHCR, và chính thức ra mắt tại Liên hoan Phim Quốc tế Rotterdam (IFFR) lần thứ 54 vào năm 2025. Các đối tác sáng lập của quỹ gồm MASTER MIND, UNIQLO, Droom en Daad, Tamer Family Foundation và Amahoro Coalition. Trong đó, Hubert Bals Fund giữ vai trò đối tác vận hành, còn UNHCR là đối tác chiến lược.
Tại IFFR lần thứ 55, Aarti Lohia và SP Lohia Foundation cũng được công bố là những đối tác lớn mới của quỹ. Sự tham gia này là lời khẳng định cho niềm tin mà họ dành cho Displacement Film Fund sau những kết quả tích cực đạt được trong năm triển khai thí điểm đầu tiên.
Tìm hiểu thêm thông tin tại:
https://www.uniqlo.com/vn/vi/special-feature/sustainability/displacement-film-fund