Loạt Phỏng Vấn DFF — Kỳ 2
Rotation — Maryna Er Gorbach | Khi cuộc sống thường nhật nhường chỗ cho nghĩa vụ quân ngũ

Quỹ tài trợ phim về Người tị nạn (Displacement Film Fund - DFF) được giới thiệu như một sáng kiến thí điểm tại Liên hoan Phim Quốc tế Rotterdam (IFFR) năm 2025. Quỹ hỗ trợ năm nhà làm phim phải rời bỏ nơi sinh sống hoặc có các tác phẩm khai thác những trải nghiệm này, với khoản tài trợ 100.000 euro cho mỗi dự án phim ngắn cùng cơ hội ra mắt tại IFFR. UNIQLO tự hào là một trong những đối tác sáng lập của quỹ.

Ngày 30 tháng 1 năm 2026, năm bộ phim ngắn được Quỹ hỗ trợ đã chính thức ra mắt toàn cầu tại IFFR, đánh dấu những thành quả đầu tiên của sáng kiến này. Một ngày sau buổi công chiếu, các nhà làm phim và đối tác tham gia đã cùng chia sẻ những suy ngẫm về sự đồng cảm mà các tác phẩm mang lại, cũng như những cơ hội mà quỹ mới này đang mở ra. Trong phần thứ hai của loạt bài, Maryna Er Gorbach, đạo diễn của bộ phim ngắn Rotation khai thác trải nghiệm của những người lính Ukraine, chia sẻ về hành trình đồng hành cùng Quỹ tài trợ phim về Người tị nạn.

—— Quỹ tài trợ phim về Người tị nạn đã trao cho bạn sáu tháng để hoàn thành bộ phim này. Khi nhìn lại hành trình đó, đâu là điều đọng lại nhiều nhất với bạn?

Với tôi, đây là cơ hội rất tốt để bắt tay vào làm phim gần như ngay lập tức, trong khi hầu như không có thời gian cho giai đoạn chuẩn bị trước. Khi nhận được lời mời từ Quỹ Hubert Bals, tôi lập tức nghĩ đến việc khai thác chủ đề di dời, nhưng là sự dịch chuyển của những điều vốn được xem là bình thường trong cuộc sống.

Dĩ nhiên, để tìm ra một ý tưởng đủ rõ ràng cho những gì thực sự sẽ xuất hiện trên màn ảnh, tôi cần trở về Ukraine và một lần nữa đối diện với thực tế đang diễn ra ở đó. Mọi thứ diễn ra rất nhanh, nhưng đồng thời đó cũng là cơ hội để tôi kết nối những mối quan tâm nghệ thuật của mình trong giai đoạn ấy với góc nhìn riêng và chủ đề được đề xuất. Cảm giác cấp bách ấy không chỉ hiện diện trong quá trình sản xuất, mà còn ảnh hưởng đến cách tôi lựa chọn ngôn ngữ điện ảnh để kể câu chuyện. Và cũng chính từ đó, ý tưởng quay phim trên chất liệu phim âm bản 35mm đã ra đời.

—— Cuối cùng, bạn đã lựa chọn sử dụng phim nhựa Svema do Ukraine sản xuất.

Đúng vậy. Tôi bắt đầu nghĩ rằng chắc hẳn vẫn còn đâu đó những cuộn phim âm bản cuối cùng được sản xuất tại Ukraine, đó là loại phim Svema được sản xuất ở Shostka, một thành phố đã liên tục hứng chịu các cuộc tấn công. Nhà máy đã ngừng hoạt động và cơ sở sản xuất cũng không còn nữa. Những cuộn phim ấy đang được cất giữ trong một nơi trú ẩn nào đó và hoàn toàn có thể dần biến mất theo thời gian. Tôi nghĩ dự án này có thể mang đến cho chất liệu ấy một ý nghĩa mới, một giá trị mới với tư cách là một tác phẩm nghệ thuật. Tôi hoàn toàn không bận tâm đến những vết xước hay hư hỏng trên phim, bởi chúng rất phù hợp với chủ đề của bộ phim. Chúng tôi đang nói về những vết xước trong cảm xúc, về việc cuộc sống của một thường dân bị thay thế bởi nghĩa vụ quân ngũ.

——Có khoảnh khắc nào trong quá trình thực hiện bộ phim để lại trong bạn nhiều cảm xúc hơn mình từng nghĩ không?

Làm phim ở Ukraine vào thời điểm này không hề dễ dàng vì những vấn đề về an ninh và an toàn. Chúng tôi không thể quay vào ban đêm, và việc cộng tác với các nhà làm phim trong nước cũng gặp nhiều khó khăn. Trong thời chiến, nhiều người trong số họ, đặc biệt là nam giới, không thể rời khỏi đất nước do các nghĩa vụ quân sự. Điều thực sự rất quan trọng với tôi là đưa nghệ thuật trở lại cuộc sống của họ. Dù chỉ trong ba hoặc bốn ngày quay, đó vẫn là cơ hội để họ tạm thời được trở về với cuộc sống trước chiến tranh, được gặp gỡ và làm việc cùng nhau. Có những khoảnh khắc khiến mọi thứ trở nên khó tin. Trong thời gian chuẩn bị tại Kyiv, ban đêm chúng tôi vẫn nghe thấy tiếng bom đạn, nhưng sáng hôm sau mọi người lại cầm cà phê, lên xe minibus và tới hiện trường quay. Thật khó diễn tả cảm giác ấy. Nhưng khi tất cả cùng có mặt ở đó, khi chúng tôi có được một cảnh quay trọn vẹn, khi nhận ra rằng mình đã hiện thực hóa được ý tưởng nghệ thuật đã hình dung từ trước, thì đó là một niềm vui rất thật.

—— Sau khi hoàn thành bộ phim, điều đó có thay đổi cách bạn nhìn nhận về quỹ hay chủ đề di dời không?

Điều đó thực sự đã làm thay đổi cách tôi nhìn nhận mọi thứ. Sau năm 2020, tôi thực hiện một bộ phim rất thành công và bộ phim đó cũng đã được phát hành tại Nhật Bản. Tác phẩm nói về giai đoạn đầu của cuộc chiến, dù vào thời điểm ấy chủ đề này chưa được truyền thông đề cập nhiều. Bộ phim cũng gắn với thảm kịch MH17, vì vậy có một mối liên hệ trực tiếp với Hà Lan. Tôi có cảm giác rằng tất cả những điều mình từng hình dung, tất cả những điều mình từng lo sợ, cuối cùng đều đã xảy ra. Khi đó, tôi không biết mình có thể làm gì với tư cách một nghệ sĩ, hay làm thế nào để đối diện với những điều đau lòng diễn ra mỗi ngày.

Đã có lúc tôi cảm thấy bất cứ điều gì mình tạo ra cũng không đủ để tạo nên sự khác biệt. Chính trong khoảng thời gian ấy, tôi bắt đầu suy ngẫm nghiêm túc về vị trí của nghệ thuật trong cuộc sống của mình và về cách nó định hình sự tồn tại của tôi. Có lần, khi đang đi bộ trong rừng và nghĩ về một dự án khác phải năm năm nữa mới ra mắt, tôi nhận ra mình luôn nhìn mọi thứ qua một lăng kính hướng về tương lai: thế giới sẽ ra sao sau năm năm nữa? Liệu chúng ta có đang ở trong một cuộc chiến tranh toàn cầu? Công nghệ số sẽ chi phối mọi thứ đến mức nào? Những giá trị nhân văn còn tồn tại hay không?

Và với một người sống cùng thực tế của chiến tranh mỗi ngày, kể cả khi không trực tiếp ở Ukraine, những khái niệm như dân chủ, nhân tính hay hòa bình thực sự còn mang ý nghĩa gì? Rồi tôi nhận được cuộc gọi từ Quỹ Hubert Bals với một đề nghị rất đơn giản: hãy làm điều mà bạn cảm nhận lúc này, và bộ phim sẽ được ra mắt sau sáu tháng. Điều đó đã thay đổi cách tôi vẫn thường tư duy về công việc của mình. Khi thực hiện một bộ phim điện ảnh dài, bạn gần như luôn phải đặt mình vào tương lai để có thể hình dung và chuẩn bị cho tác phẩm ấy. Đây là lần đầu tiên tôi không cần phải làm như vậy.

——Trước những biến động và bất định của thế giới hôm nay, theo bạn điện ảnh có thể đóng vai trò như thế nào?

Tôi đôi khi nghĩ về những gì đang diễn ra hiện nay như một thực tại cảm xúc mới, một dòng chảy cảm xúc mới dành cho những con người từng là thường dân nhưng nay trở thành người lính hoặc đảm nhận những vai trò gắn với quân đội. Ngay cả tôi, với tư cách một người quan sát, cũng là một phần của dòng chảy ấy. Đó là trạng thái phải đối diện với những thử thách mới mỗi ngày, đồng thời sống cùng cảm giác về sự rộng lớn và đầy bất định của thế giới này. Chính điều đó đã thôi thúc tôi tìm cách ghi lại cảm xúc của họ, và tìm cách đưa những cảm xúc ấy vào điện ảnh để chúng có thể chạm tới người xem. Đó là điều tôi tập trung nhất khi thực hiện bộ phim.

Tôi không quá bận tâm đến việc liệu bộ phim có đủ rõ ràng với khán giả hay không. Điều tôi mong muốn không phải là để họ hiểu mọi thứ, mà là để họ có thể cảm nhận được những gì bộ phim đang mang theo. Tôi cũng rất trân trọng việc không ai gây áp lực buộc tôi phải làm tác phẩm trở nên dễ tiếp cận hơn. Tôi được tự do thực hiện bộ phim theo đúng cách mình mong muốn. Sau khi hoàn thành bản dựng, tôi tổ chức một buổi chiếu thử và mời một số người bạn là các nhà làm phim tới xem. Tôi muốn biết họ nhìn thấy điều gì trong bộ phim, bởi có rất nhiều điều chúng tôi không trực tiếp đưa lên màn ảnh nhưng vẫn hiện diện trong trải nghiệm và ký ức của các nhân vật. Điều thú vị là mỗi người đều nhìn thấy một câu chuyện khác nhau, được kết nối với những ký ức và trải nghiệm rất riêng của chính họ.

Điều đó càng khiến tôi tin rằng điều quan trọng nhất lúc này là gìn giữ những cảm xúc của con người. Không chỉ những cảm xúc tích cực, mà là toàn bộ những cung bậc cảm xúc làm nên trải nghiệm của một con người. Chúng ta cần được phép cảm nhận tất cả những điều đó. Bởi khi cố gắng kìm nén bất kỳ cảm xúc nào, cuối cùng chúng cũng sẽ tìm cách bộc lộ ra ngoài theo một hình thức khác.

—— "Nhà" có ý nghĩa như thế nào đối với bạn?

Ở thời điểm này, mẹ tôi vẫn đang ở Ukraine và tôi luôn nghĩ đến sự an toàn của bà. Vì thế, với tôi, nhà là căn bếp của mẹ, là nơi chúng tôi có thể ngồi lại bên nhau, trò chuyện và thưởng thức trà cùng những chiếc bánh bà làm. Nhưng nhà cũng là nơi tôi đang xây dựng cuộc sống cùng gia đình mình. Đó là nơi các con tôi đến trường, là nơi chúng tôi cùng trải qua những ngày bình thường, ngay cả khi vì công việc mà phải sống ở một thành phố khác. Nhà còn là nơi tôi có thể mở cửa đón bạn bè đến chơi. Vì vậy, với tôi, nhà không nhất thiết gắn với một địa điểm cụ thể. Nó có thể ở bất cứ đâu. Nhưng tôi luôn thuộc về một mái nhà nào đó. Tôi có một nơi mà mình biết rõ màu sắc của những bức tường, biết từng góc nhỏ quen thuộc. Và ngay cả khi phải rời xa nơi ấy, bất cứ nơi nào gia đình tôi đang cùng nhau sinh sống cũng đều trở thành nhà.

—— Những câu chuyện nào đang thôi thúc bạn phải kể vào lúc này?

Đó là một câu hỏi rất khó, bởi ở một khía cạnh nào đó, đây luôn là câu hỏi dành cho tương lai. Khi nhìn vào thực tại hôm nay, từ công nghệ số, truyền thông cho đến những biến chuyển của thế giới, chúng ta có thể thấy rằng có những câu chuyện từ năm năm trước đã bị bỏ lỡ nhưng giờ đây lại trở nên vô cùng quan trọng. Vì vậy, điều đó luôn khiến tôi suy nghĩ về những gì có thể xảy ra trong tương lai, và về những gì mình có thể tạo ra ở hiện tại để vẫn còn ý nghĩa khi thời điểm ấy đến. Với riêng tôi, điều quan trọng nhất lúc này là giúp con người cảm nhận được trọn vẹn những cung bậc cảm xúc của mình, trân trọng những cảm xúc ấy, đồng thời tìm ra một ngôn ngữ điện ảnh phù hợp để giúp họ kết nối và hòa giải với chính những cảm xúc đó.

Tôi tin rằng chúng ta đang tiến tới một thời điểm mà con người ở những quốc gia khác nhau có thể sẽ không còn định nghĩa bản thân chủ yếu bằng quốc tịch hay nơi mình thuộc về, mà bằng một điều nền tảng hơn: tư cách là một con người, vượt lên trên mọi xuất thân hay ranh giới. Và điều tôi muốn nói ở đây là cảm xúc. Bạn có thể nhận ra mình là một con người không phải vì mình hoàn hảo hay luôn đúng đắn, mà vì mình có khả năng cảm nhận trọn vẹn mọi cung bậc cảm xúc. Tôi mong có thể đưa nhiều người hơn đến với cảm giác kết nối đó, cảm giác được cùng sẻ chia bản chất rất con người của chúng ta. Với tôi, đó là một điều vô cùng quan trọng.

—— Buổi công chiếu ra mắt toàn cầu vào ngày 30 tháng 1 diễn ra như thế nào?

Đó là một trải nghiệm rất ấm áp, và cũng đầy bất ngờ. Chúng tôi chưa được xem tác phẩm của các nhà làm phim khác, chỉ biết về ý tưởng của mỗi bộ phim thông qua những thông tin giới thiệu trước đó. Vì vậy, điều khiến tôi ấn tượng nhất là khi được chứng kiến mỗi bộ phim dường như đã trở thành một trải nghiệm mang tính chữa lành đối với chính người thực hiện nó. Các buổi chiếu và những bộ phim được giới thiệu ngày hôm đó đều rất chân thành và mang đậm dấu ấn cá nhân. Chúng tôi không có nhiều thời gian để cân nhắc hay tạo khoảng cách với câu chuyện của mình, mà chỉ có thời gian để phản hồi lại lời mời làm phim bằng chính cảm xúc và trải nghiệm của bản thân. Có lẽ vì thế mà các tác phẩm xuất hiện một cách rất trực diện và chân thật, như thể chúng được kể từ tận đáy lòng. Ít nhất đó là cảm nhận của tôi.

Điều thú vị là trước buổi chiếu, chúng tôi đã tham gia một số hoạt động báo chí và các phóng viên liên tục đến hỏi về những bộ phim. Nhưng lúc đó chúng tôi vẫn chưa được xem tác phẩm của nhau. Thế nên ai cũng chỉ biết ngạc nhiên và tự hỏi: mọi người đang nói về điều gì vậy? Thật sự đó là một trải nghiệm rất đặc biệt.

—— Theo bạn, khi năm bộ phim được đặt cạnh nhau, chúng mang đến điều gì mà từng tác phẩm riêng lẻ không thể?

Mỗi bộ phim được thực hiện như một tác phẩm ngắn độc lập và hoàn chỉnh, bởi đó là điều chúng tôi được đề nghị thực hiện. Nhưng khi cả năm bộ phim cùng hiện diện trong một chương trình, chúng dường như mở ra thêm một tầng ý nghĩa khác. Không chỉ là năm câu chuyện riêng biệt, mà còn là một góc nhìn rộng lớn hơn về thế giới mà chúng ta đang sống. Tôi thực sự hy vọng dự án này sẽ tiếp tục tồn tại theo cả hai cách: mỗi bộ phim vẫn có thể giữ được tiếng nói và hành trình riêng của mình, đồng thời khi được đặt cạnh nhau vẫn tạo nên một tổng thể giàu ý nghĩa.

Điều tôi cảm nhận rõ nhất chính là tinh thần đồng hành và gắn kết mà dự án này mang lại. Dù trong suốt quá trình thực hiện, chúng tôi không hề được xem tác phẩm của nhau, đến cuối cùng vẫn có một sự đồng điệu rất tự nhiên hiện diện giữa các bộ phim. Không phải sự giống nhau về câu chuyện hay cách kể, mà là cảm giác về sự kết nối.

Tôi cũng thích việc những bộ phim này không cố gắng gây choáng ngợp hay áp đặt bất kỳ thông điệp nào lên người xem. Thay vào đó, mỗi tác phẩm chia sẻ một trải nghiệm rất riêng tư và rất cá nhân. Và có lẽ chính giọng điệu chân thành ấy là điều tôi yêu thích nhất.


Maryna Er Gorbach

Maryna Er Gorbach là nhà làm phim người Ukraine, hoạt động trong nhiều vai trò như biên kịch, đạo diễn, nhà sản xuất và dựng phim. Tác phẩm Klondike (2022) của cô lấy bối cảnh khu vực gần biên giới Nga và khắc họa cuộc sống của một người phụ nữ mang thai trong bối cảnh thảm kịch MH17 xảy ra vào tháng 7 năm 2014. Bộ phim đã giành Giải Đạo diễn Xuất sắc tại hạng mục World Cinema Dramatic Competition của Liên hoan Phim Sundance 2022 và cũng đã được phát hành tại Nhật Bản.

PEACE FOR ALL × Displacement Film Fund Collaboration

Mẫu áo thun hợp tác giữa dự án áo thun thiện nguyện PEACE FOR ALL của UNIQLO và Quỹ tài trợ phim về Người tị nạn (Displacement Film Fund) sẽ chính thức được ra mắt vào ngày 19 tháng 6 năm 2026. Thiết kế được truyền cảm hứng từ những chia sẻ về “hòa bình” của năm nhà làm phim nhận hỗ trợ từ quỹ, thể hiện niềm tin rằng điện ảnh có thể trở thành cầu nối đưa tiếng nói của những người phải rời bỏ nơi sinh sống đến với thế giới. Toàn bộ lợi nhuận từ mẫu áo thun này sẽ được đóng góp cho Quỹ tài trợ phim về Người tị nạn.

Về Quỹ tài trợ phim về Người tị nạn (Displacement Film Fund)

Quỹ tài trợ phim về Người tị nạn (Displacement Film Fund) được thành lập nhằm hỗ trợ và đồng hành cùng các nhà làm phim phải rời bỏ nơi sinh sống, cũng như những nhà làm phim đã và đang kể những câu chuyện về trải nghiệm di dời khỏi quê hương. Đồng sáng lập và dẫn dắt bởi Cate Blanchett, Đại sứ Thiện chí của UNHCR, quỹ được công bố tại Liên hoan Phim Quốc tế Rotterdam (IFFR) lần thứ 54 vào năm 2025, với sự tham gia của MASTER MIND, UNIQLO, Droom en Daad, Tamer Family Foundation và Amahoro Coalition trong vai trò các đối tác sáng lập. Quỹ Hubert Bals đảm nhiệm vai trò đối tác vận hành, trong khi UNHCR là đối tác chiến lược của sáng kiến này.

Tại kỳ IFFR lần thứ 55, Aarti Lohia và SP Lohia Foundation cũng được công bố là những đối tác lớn mới của quỹ, sau khi cam kết đồng hành cùng sáng kiến này nhờ những kết quả tích cực đạt được trong năm triển khai thí điểm đầu tiên.

Thông tin chi tiết:
https://www.uniqlo.com/us/en/special-feature/sustainability/displacement-film-fund