Nghệ Thuật Chàm Giao Hòa Cùng Biểu Tượng Mickey Mouse: Sự Kết Hợp Độc Đáo Của BUAISOU
May 09, 2025
TIN TỨC
Chàm - sắc xanh vĩnh cửu của Nhật Bản - đã được trân quý suốt nhiều thế kỷ. Tại lưu vực sông Yoshino thuộc tỉnh Tokushima, nghệ thuật nhuộm chàm đã phát triển mạnh mẽ từ thời Edo, với những nghệ nhân được gọi là aishi chuyên sản xuất nguyên liệu nhuộm sukumo. Ngày nay, BUAISOU - một tập thể các nghệ nhân nhuộm chàm tại thị trấn Kamiita, tỉnh Tokushima - đang tái định nghĩa giá trị truyền thống, đồng thời lan tỏa di sản chàm Nhật Bản ra toàn thế giới. Trong khuôn khổ dự án MAGIC FOR ALL - sự hợp tác sáng tạo và truyền cảm hứng giữa Disney và UNIQLO - dòng sản phẩm UT giới thiệu hình ảnh Mickey Mouse được tái hiện qua các sắc độ tinh tế của chàm truyền thống bởi BUAISOU, qua đó tôn vinh vẻ đẹp của nghệ thuật nhuộm chàm đến với đông đảo người yêu thời trang toàn cầu.
XEM SẢN PHẨM
Nhuộm chàm là một kỹ thuật nhuộm tự nhiên có mặt ở nhiều nơi trên thế giới. Quá trình bắt đầu từ việc trồng và thu hoạch cây chàm, sau đó lên men để tạo ra nguyên liệu nhuộm sukumo. Tại Nhật Bản, truyền thống xưa chia quá trình này thành hai vai trò: “aishi” - người tạo ra sukumo, và “someshi” - người chuẩn bị thùng nhuộm và thực hiện quá trình nhuộm. Tuy nhiên, BUAISOU tại thị trấn Kamiita, tỉnh Tokushima, đã đảm nhận toàn bộ quy trình - từ gieo trồng, chế biến đến nhuộm - một cách trọn vẹn.
Anh Kakuo Kaji - đồng sáng lập và đại diện của BUAISOU - đã tìm thấy niềm đam mê với chàm trong thời gian học thiết kế dệt may tại Đại học Nghệ thuật Tokyo Zokei. Niềm yêu thích của anh bắt nguồn từ khía cạnh nông nghiệp độc đáo trong việc sản xuất chàm - khi người nghệ nhân trực tiếp trồng và thu hoạch cây để tạo thuốc nhuộm - cùng với tình yêu cá nhân dành cho sắc xanh đặc trưng này. “Phần lớn các phương pháp nhuộm từ thực vật đều dựa vào việc hái cây thuốc nhuộm từ rừng núi và nấu lấy màu, nhưng chàm là loại duy nhất được trồng từ hạt, thu hoạch, rồi sử dụng để tạo thành thuốc nhuộm,” anh chia sẻ.
"Người tạo ra thuốc nhuộm chàm và người nhuộm vải bằng màu chàm là hai nghệ nhân với hai công việc riêng biệt. Thế nhưng, điều khiến tôi thực sự bị cuốn hút và khâm phục chính là việc có người sẵn sàng dành trọn cả đời chỉ để theo đuổi một màu sắc duy nhất,” anh chia sẻ. “Tôi từng nhìn thấy một bức ảnh ghi lại khoảnh khắc một nghệ nhân đang giặt sợi vải bằng tay trần trong dòng sông lạnh giá giữa mùa đông. Màu tuyết trắng và sắc chàm đậm tạo nên một khung cảnh vừa đẹp, vừa ám ảnh. Tôi đã thật sự xúc động trước lòng tận tụy và sự bền bỉ ấy.”
Bị thôi thúc bởi mong muốn được trải nghiệm màu chàm ngay tại nơi nó bắt nguồn, Kaji đã quyết định tham gia một dự án phục hồi văn hóa địa phương tại Tokushima, dù khi ấy anh gần như chưa biết gì về nghề nhuộm.
“Ở Tokushima, nhuộm chàm không phải là điều gì đó cao xa hay khác thường, mà như một phần tự nhiên trong đời sống hằng ngày. Màu chàm đã thấm vào văn hóa nơi đây sâu đến mức người ta chẳng còn gọi nó là 'nhuộm tự nhiên'. Với tôi, điều đó thật sự đã giúp tôi mở mang tầm mắt. Tôi đến từ Aomori - một vùng đất nơi những truyền thống như vậy gần như không hiện hữu. Và ngay cả ở Tokyo, cũng còn rất nhiều người chưa từng nghe đến nhuộm từ cây cỏ. Thật lòng mà nói, tôi có chút ghen tị với những ai được sinh ra ở Tokushima. Họ hẳn đã lớn lên trong một thế giới nơi màu chàm luôn hiện diện, nhẹ nhàng mà bền bỉ như một phần máu thịt.”
Mặc dù đã có kinh nghiệm với các phương pháp nhuộm từ thực vật, Kaji nhanh chóng nhận ra rằng việc sản xuất chàm là một công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn và kỹ thuật phức tạp hơn rất nhiều. “Ban đầu, tôi nghĩ mình có thể học hỏi quy trình và rồi dần dần tự làm được. Nhưng sau khi trải qua tất cả các công đoạn từ trồng trọt, làm sukumo, nhuộm, thiết kế, may vá đến tạo ra sản phẩm hoàn chỉnh, tôi nhận ra rằng một người không thể làm tất cả mọi thứ. Sự phân chia công việc trong truyền thống không phải là điều ngẫu nhiên.” Với mong muốn xây dựng một mô hình sản xuất đồng bộ, Kaji đã cùng những người bạn đồng hành, những người anh gặp trong dự án phục hồi văn hóa, thành lập BUAISOU. Họ đã cân nhắc một vài địa điểm khác, nhưng cuối cùng quyết định chọn Tokushima. Lý do không chỉ vì đất đai màu mỡ và khí hậu lý tưởng, mà còn vì họ tin rằng việc bắt đầu tại chính nơi chàm ra đời sẽ là nguồn động lực mạnh mẽ cho hành trình của mình.
Sự Theo Đuổi Chất Lượng:
"Khi mới bắt đầu, mọi người xung quanh đều bảo rằng điều đó là không thể. Ngay cả những nghệ nhân nhuộm chàm cũng khuyên chúng tôi nên mua thuốc nhuộm sẵn và chỉ tập trung vào công đoạn nhuộm, thay vì tự tay làm ra thuốc nhuộm. Nhưng chính những lời khuyên ấy lại thổi bùng thêm quyết tâm trong chúng tôi. Khi còn trẻ, chúng tôi nghĩ: 'Tại sao không? Chúng ta hoàn toàn có thể làm được.' Và thế là, mục tiêu đầu tiên của chúng tôi được đặt ra: tạo ra sukumo chất lượng cao và đạt được kết quả nhuộm đẹp, giống như những nghệ nhân chàm chuyên nghiệp. Dù không dễ để xác định chúng tôi đã đạt được trình độ ấy chưa, nhưng chúng tôi đã hoàn thành mục tiêu quan trọng nhất là tự cung tự cấp. Giờ đây, chúng tôi đang tập trung vào việc hoàn thiện từng chi tiết, nâng cao độ chính xác trong mỗi công đoạn."
Nhuộm chàm thường được xem như một phần của nghề thủ công truyền thống, nhưng BUAISOU đã tiếp cận nó từ nhiều góc nhìn khác biệt, như nghệ thuật và thời trang, nhằm thách thức những quan niệm xưa cũ. Vậy, làm sao mà một thương hiệu còn khá trẻ như BUAISOU lại có thể vươn ra tầm quốc tế? “Chúng tôi bắt đầu với mục tiêu tạo ra những sản phẩm dành cho thế hệ trẻ và khán giả quốc tế. Nếu lớn lên ở Tokushima, có lẽ chúng tôi sẽ cảm thấy bị ràng buộc bởi những khuôn khổ truyền thống của nghề. Nhưng là những người ngoài cuộc, chúng tôi tự do để vạch ra con đường riêng,” họ chia sẻ. Ban đầu, họ đã phải đối mặt với sự hoài nghi, nhưng vẫn kiên trì vượt qua. Mọi thứ thay đổi khi họ gặp Kyoko Nishimoto, người quản lý tài ba của mình. Nhận thấy sự xuất sắc trong công việc của BUAISOU, Nishimoto đã khuyến khích họ mở rộng ra thế giới và tổ chức các buổi hội thảo tại New York. Mối liên hệ này đã mở ra cơ hội cho BUAISOU thành lập một chi nhánh tại New York, bên cạnh trụ sở chính ở Nhật Bản — một cột mốc quan trọng đánh dấu sự công nhận quốc tế. Chẳng bao lâu sau, họ bắt đầu nhận được những lời mời tổ chức hội thảo tại các thành phố khác.
"Mặc dù ở nước ngoài chúng tôi thường được xếp vào nhóm nghệ nhân thủ công truyền thống, nhưng đó không phải là mục tiêu chúng tôi hướng tới. Chúng tôi sử dụng kỹ thuật nhuộm chàm Nhật Bản để tạo ra những sản phẩm hiện đại, phù hợp với xu hướng đương đại. Chính sự hòa quyện giữa phương pháp truyền thống và những yêu cầu của thời đại mới có lẽ là yếu tố giúp chúng tôi thu hút được sự quan tâm trên toàn cầu."
Từ việc canh tác đất đai, trồng trọt, thu hoạch cây chàm, đến quá trình làm sukumo, nhuộm vải và may vá... tất cả đều do chính tay họ thực hiện. Tuy nhiên, công đoạn quan trọng nhất chính là việc làm cỏ trong suốt quá trình trồng và thu hoạch cây chàm. Đây là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất mùa vụ, quyết định nguồn thuốc nhuộm cho cả năm và cuối cùng là tác động đến chất lượng công việc của họ. Ngay cả trong nông nghiệp, sự tỉ mỉ và cẩn trọng của BUAISOU vẫn luôn được thể hiện một cách rõ rệt.
“Chúng tôi không chỉ đơn giản theo đuổi các tiêu chuẩn của nghề thủ công truyền thống mà còn mong muốn vượt qua chúng. Chẳng hạn, hầu hết sukumo trong các nghề thủ công truyền thống hiện đại đều được sản xuất bằng phân bón hóa học, thuốc trừ sâu và thuốc diệt côn trùng, tuân theo những phương pháp canh tác hiện đại. Mặc dù chúng tôi không phủ nhận những phương pháp này, nhưng chúng tôi đã bắt đầu tự hỏi về bản chất thật sự của nghề thủ công truyền thống. Chính vì vậy, chúng tôi quyết định chọn con đường hữu cơ, chuyển từ phân bón động vật sang phân bón từ thực vật. Điều quan trọng nhất với chúng tôi là có thể giải thích một cách rõ ràng về quá trình tạo ra màu sắc của mình. Nếu chỉ chạy theo những màu sắc đẹp, chúng tôi sẽ nhanh chóng đi vào ngõ cụt. Mỗi màu sắc đều có thể đẹp theo cách riêng của nó, nhưng chính bối cảnh tạo ra nó và cách nó hòa quyện với các màu sắc khác mới quyết định giá trị đích thực của nó. Đối với chúng tôi, quá trình tạo ra màu sắc mới là điều cốt lõi. Những màu sắc được tạo ra bằng cách rút ngắn quy trình hoặc sử dụng hóa chất thiếu đi sức hút và sự chân thật. Cuối cùng, điều chúng tôi theo đuổi không chỉ là màu sắc mà là bản chất của việc tạo ra màu sắc. Đó là một vẻ đẹp mong manh, không có chất liệu hay trọng lượng, chỉ là màu sắc thuần túy. Việc theo đuổi nó có thể chỉ là sự thỏa mãn bản thân, nhưng chính nó phản ánh mức độ cống hiến và niềm đam mê của chúng tôi, và chúng tôi hy vọng có thể truyền tải điều đó." Vật liệu của BUAISOU có thể trông có phần truyền thống hơn so với trước đây, nhưng công việc của họ không chỉ đơn giản là sự hoài niệm.
Quá trình sản xuất sukumo của chúng tôi bắt đầu từ việc sử dụng cám lúa mì như một nguồn dinh dưỡng cho quá trình lên men, kết hợp với tro vỏ sò, tro gỗ và chính sukumo. Nhờ vậy, chúng tôi có thể tạo ra thuốc nhuộm chàm mà không cần thêm bất kỳ hóa chất nào. Tuy nhiên, để nhuộm vải, chúng tôi sử dụng bể inox — một công cụ giúp nhuộm những tấm vải lớn và rộng hơn. Trước đây, chỉ có thùng sành được sử dụng, điều này giới hạn kích thước của vải có thể nhuộm. Tại xưởng của chúng tôi, chúng tôi có thể nhuộm những mảnh vải dài tới ba mét cùng lúc. Những công cụ hiện đại này không chỉ giúp chúng tôi nhuộm vải mà còn tạo ra những hiệu ứng chuyển sắc ngang chính xác và các hiệu ứng khác. Chúng tôi luôn không ngừng thử nghiệm với những công cụ mới, mở rộng giới hạn và khám phá những khả năng chưa từng có.
Thông qua các buổi hội thảo và những cuộc hợp tác sáng tạo, BUAISOU đã đưa nghệ thuật nhuộm chàm của mình vươn ra thế giới. Một trong những dự án hợp tác nổi bật là bộ sưu tập MAGIC FOR ALL, trong đó hình ảnh Mickey Mouse - biểu tượng toàn cầu được yêu mến đã được tái hiện một cách độc đáo qua nghệ thuật nhuộm chàm của BUAISOU.
"Chúng tôi bắt đầu bằng việc tìm hiểu ý nghĩa của việc khắc họa Mickey Mouse qua nghệ thuật nhuộm chàm và cách để kết nối hai yếu tố này. Hành trình này dẫn dắt chúng tôi khám phá lịch sử của Mickey Mouse, chẳng hạn như so sánh mốc thời gian chuyển từ nhuộm chàm tự nhiên sang nhuộm tổng hợp với thời kỳ Mickey Mouse ra đời. Bên cạnh đó, chúng tôi cũng nghiên cứu sâu về những mối liên hệ tiềm ẩn với chàm, bao gồm cả phong cách thời trang trong thời kỳ Mickey Mouse xuất hiện. Trong bộ phim hoạt hình đầu tiên của Mickey Mouse, có cảnh chiếc thuyền hơi nước, khiến chúng tôi liên tưởng đến họa tiết dây thừng đặc trưng của BUAISOU — biểu trưng cho biển cả và bầu trời, cả hai đều mang sắc xanh. Những yếu tố này hòa quyện vào nhau, tạo thành câu chuyện độc đáo. Nếu không có chủ đề Mickey Mouse, có lẽ chúng tôi sẽ không bao giờ nghĩ đến theo cách này, và chính vì vậy, quá trình này mang đến cho chúng tôi rất nhiều niềm vui. Chúng tôi đã khám phá những kỹ thuật nhuộm chàm tinh túy nhất để tái hiện những họa tiết Mickey Mouse, và chúng tôi thật sự phấn khích khi thấy chúng được chuyển hóa thành những mẫu in tuyệt vời.” Một thiết kế nổi bật với Mickey Mouse có đôi tay xanh, như một lời gợi nhớ đến đôi tay nhuộm chàm của các nghệ nhân. Một thiết kế khác kết hợp họa tiết dây thừng đặc trưng của thương hiệu vào mẫu khăn bandana, khắc họa quá trình nhuộm chàm từ lên men đến ứng dụng, tưởng tượng Mickey Mouse như một nghệ nhân nhuộm chàm thực thụ.
Chủ đề cốt lõi của sự hợp tác này là mang đến cho những người yêu mến Mickey Mouse cơ hội không chỉ sở hữu những sản phẩm độc đáo, mà còn cảm nhận được tinh hoa của nghệ thuật nhuộm chàm. Thông thường, chúng tôi luôn hướng đến sự hoàn mỹ trong từng chi tiết công việc, nhưng lần này, chúng tôi lại chào đón vẻ đẹp tinh tế của công việc thủ công. Nếu chỉ đơn giản tái hiện hình ảnh Mickey Mouse hoàn hảo, đó chỉ là một mẫu in màu xanh bình thường. Thay vào đó, chúng tôi đã đặt vào đó một câu chuyện, một ý nghĩa sâu sắc qua từng bước tạo nên sản phẩm. Chúng tôi hy vọng sự hợp tác này sẽ mang đến cho người hâm mộ Disney trên toàn cầu cơ hội khám phá và yêu mến vẻ đẹp của nhuộm chàm Nhật Bản.
Khi nhuộm chàm, lá cây Tade-ai được phơi khô, rồi qua quá trình lên men và ủ, biến thành Sukumo – một chất liệu giống phân bón, dùng làm thuốc nhuộm. Việc trồng Tade-ai là một công việc nông nghiệp vô cùng khắt khe, đòi hỏi sự tỉ mỉ và công sức lớn từ các nghệ nhân nhuộm chàm, và nó đóng vai trò thiết yếu trong việc cung cấp nguyên liệu cho cả quá trình nhuộm chàm suốt một năm.
Lưu ý: Các phương pháp có thể thay đổi tùy theo từng nghệ nhân.
Công việc nông trang kéo dài suốt bốn mùa trong năm. Vào mùa đông, đất đai được chuẩn bị tỉ mỉ, rồi đến mùa xuân, hạt giống được gieo trồng và những cây non được chăm sóc cẩn thận. Từ tháng 4 đến tháng 6, công việc làm cỏ và tưới nước diễn ra đều đặn.
Trong mùa thu hoạch kéo dài từ tháng Bảy đến tháng Chín, cây chàm được phân loại thành lá và thân (công đoạn này gọi là konashi). Sau đó, phần lá được đem đi phơi khô và tiếp tục được xử lý cho các đợt thu hoạch thứ hai và thứ ba. Từ tháng Mười đến tháng Hai, lá chàm được ủ trong một không gian gọi là nedoko, hay còn gọi là giường ủ. Cứ mỗi bảy ngày, người ta tưới nước để giữ độ ẩm, đồng thời tiến hành kirikaeshi, tức là quá trình đảo và chất lại đống ủ nhằm thúc đẩy quá trình lên men diễn ra đều đặn và hiệu quả.
Khi quá trình lên men diễn ra, thể tích của lá chàm giảm xuống còn khoảng một nửa, trong khi nhiệt độ bên trong có thể đạt tới 60–70°C nhờ vào hoạt động của các enzym.
Mỗi mẻ nhuộm chàm cần khoảng 32 kg (1,5 picul) sukumo. BUAISOU đảm bảo rằng tất cả các vật liệu được sử dụng trong thùng nhuộm chàm đều là tự nhiên, bao gồm sukumo, cám lúa mì, tro gỗ và vôi vỏ sò nghiền thành bột. Tùy thuộc vào mục đích sử dụng, thùng nhuộm chàm vẫn có thể sử dụng được trong khoảng 4–6 tháng.
Lưu ý: Các kỹ thuật có thể khác nhau tùy thuộc vào từng nghệ nhân nhuộm.
【Katazome (Nhuộm qua khuôn mẫu)】
Dựa trên dữ liệu thiết kế, các khuôn mẫu được khéo léo cắt tay và đặt lên tấm vải. Một hỗn hợp chống nhuộm, được chế tạo từ bột mochi và cám gạo, được phủ đều lên vải và để khô tự nhiên. Những khu vực có lớp hỗn hợp này sẽ giữ nguyên màu trắng tinh khiết, không bị tác động bởi thuốc nhuộm. Để đảm bảo màu sắc được phân bố đồng đều, vải sẽ được phun một lớp nước nhẹ trước khi tiến hành nhuộm. Tình trạng lên men của bể chàm có ảnh hưởng lớn đến màu sắc và độ phủ, vì thế, việc điều chỉnh liên tục là điều không thể thiếu. Các chuyển sắc mềm mại được tạo ra nhờ vào sự kiểm soát tỉ mỉ về tốc độ, độ sâu và tần suất ngâm vải trong bể chàm. Sau khi nhuộm, vải được rửa nhẹ nhàng trong nước ấm mà không cần chà xát, tiếp đó được xả hai lần với nước sạch để loại bỏ hoàn toàn lớp hỗn hợp chống nhuộm. Do dung dịch nhuộm có tính kiềm, vải sẽ được trung hòa bằng cách ngâm trong dung dịch giấm và nước, nhằm cố định màu sắc lâu dài.
Sau đó, vải được rửa lại, ngâm trong nước chảy qua đêm và để khô. Mặc dù quá trình nhuộm chỉ mất một buổi, nhưng BUAISOU dành đến ba ngày cho quá trình xử lý sau nhuộm. Cuối cùng, vải được ngâm trong dung dịch gojiru giàu protein (chiết xuất từ đậu nành) trong khoảng 20 phút để tăng cường độ bền màu và độ bền của vải.
【Bassen (Nhuộm khử)】
Kỹ thuật này sử dụng phương pháp tẩy màu từ vải chàm đã được nhuộm sẵn. Bằng cách áp dụng lưới in hoặc khuôn mẫu, một hỗn hợp chứa clo được phủ lên vải tại những khu vực cần loại bỏ màu. Sau khi để vải khô tự nhiên, nó sẽ được hấp trong khoảng 20 phút. Độ mạnh và độ dày của hỗn hợp quyết định mức độ tẩy màu, vì vậy sự tinh tế và chính xác trong quá trình thực hiện là vô cùng quan trọng để tránh hiện tượng loang màu không mong muốn. Sau khi hấp, vải được rửa sạch kỹ lưỡng để loại bỏ hoàn toàn dư lượng của hỗn hợp. Phương pháp này cho phép tạo ra những họa tiết tỉ mỉ và các thiết kế chi tiết, như chữ viết nhỏ, rất phù hợp với những sản phẩm như bandana và các món đồ tương tự.
【Shibori (Nhuộm buộc dây)】
Shibori là một kỹ thuật truyền thống được thực hành rộng rãi trên khắp thế giới, trong đó vải được buộc, may hoặc gắn lại nhằm tạo ra những họa tiết kháng nhuộm độc đáo. Những khu vực được buộc giữ nguyên màu sắc, tạo nên các hoa văn tinh xảo. Hình thức cuối cùng của sản phẩm sẽ thay đổi tùy thuộc vào độ chặt của việc buộc và cách thức xử lý vải. Đối với dự án này, vải được xử lý một cách nhẹ nhàng và làm ẩm đều, để tạo ra những họa tiết tỉ mỉ, tựa như các mạch máu nhỏ, mang vẻ đẹp tự nhiên và đầy sức sống.
XEM SẢN PHẨM
Vẻ Đẹp Tinh Tế Trong Việc Theo Đuổi Một Sắc Chàm Duy Nhất
Nhuộm chàm là một kỹ thuật nhuộm tự nhiên có mặt ở nhiều nơi trên thế giới. Quá trình bắt đầu từ việc trồng và thu hoạch cây chàm, sau đó lên men để tạo ra nguyên liệu nhuộm sukumo. Tại Nhật Bản, truyền thống xưa chia quá trình này thành hai vai trò: “aishi” - người tạo ra sukumo, và “someshi” - người chuẩn bị thùng nhuộm và thực hiện quá trình nhuộm. Tuy nhiên, BUAISOU tại thị trấn Kamiita, tỉnh Tokushima, đã đảm nhận toàn bộ quy trình - từ gieo trồng, chế biến đến nhuộm - một cách trọn vẹn.
Anh Kakuo Kaji - đồng sáng lập và đại diện của BUAISOU - đã tìm thấy niềm đam mê với chàm trong thời gian học thiết kế dệt may tại Đại học Nghệ thuật Tokyo Zokei. Niềm yêu thích của anh bắt nguồn từ khía cạnh nông nghiệp độc đáo trong việc sản xuất chàm - khi người nghệ nhân trực tiếp trồng và thu hoạch cây để tạo thuốc nhuộm - cùng với tình yêu cá nhân dành cho sắc xanh đặc trưng này. “Phần lớn các phương pháp nhuộm từ thực vật đều dựa vào việc hái cây thuốc nhuộm từ rừng núi và nấu lấy màu, nhưng chàm là loại duy nhất được trồng từ hạt, thu hoạch, rồi sử dụng để tạo thành thuốc nhuộm,” anh chia sẻ.
"Người tạo ra thuốc nhuộm chàm và người nhuộm vải bằng màu chàm là hai nghệ nhân với hai công việc riêng biệt. Thế nhưng, điều khiến tôi thực sự bị cuốn hút và khâm phục chính là việc có người sẵn sàng dành trọn cả đời chỉ để theo đuổi một màu sắc duy nhất,” anh chia sẻ. “Tôi từng nhìn thấy một bức ảnh ghi lại khoảnh khắc một nghệ nhân đang giặt sợi vải bằng tay trần trong dòng sông lạnh giá giữa mùa đông. Màu tuyết trắng và sắc chàm đậm tạo nên một khung cảnh vừa đẹp, vừa ám ảnh. Tôi đã thật sự xúc động trước lòng tận tụy và sự bền bỉ ấy.”
Bị thôi thúc bởi mong muốn được trải nghiệm màu chàm ngay tại nơi nó bắt nguồn, Kaji đã quyết định tham gia một dự án phục hồi văn hóa địa phương tại Tokushima, dù khi ấy anh gần như chưa biết gì về nghề nhuộm.
“Ở Tokushima, nhuộm chàm không phải là điều gì đó cao xa hay khác thường, mà như một phần tự nhiên trong đời sống hằng ngày. Màu chàm đã thấm vào văn hóa nơi đây sâu đến mức người ta chẳng còn gọi nó là 'nhuộm tự nhiên'. Với tôi, điều đó thật sự đã giúp tôi mở mang tầm mắt. Tôi đến từ Aomori - một vùng đất nơi những truyền thống như vậy gần như không hiện hữu. Và ngay cả ở Tokyo, cũng còn rất nhiều người chưa từng nghe đến nhuộm từ cây cỏ. Thật lòng mà nói, tôi có chút ghen tị với những ai được sinh ra ở Tokushima. Họ hẳn đã lớn lên trong một thế giới nơi màu chàm luôn hiện diện, nhẹ nhàng mà bền bỉ như một phần máu thịt.”
Mặc dù đã có kinh nghiệm với các phương pháp nhuộm từ thực vật, Kaji nhanh chóng nhận ra rằng việc sản xuất chàm là một công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn và kỹ thuật phức tạp hơn rất nhiều. “Ban đầu, tôi nghĩ mình có thể học hỏi quy trình và rồi dần dần tự làm được. Nhưng sau khi trải qua tất cả các công đoạn từ trồng trọt, làm sukumo, nhuộm, thiết kế, may vá đến tạo ra sản phẩm hoàn chỉnh, tôi nhận ra rằng một người không thể làm tất cả mọi thứ. Sự phân chia công việc trong truyền thống không phải là điều ngẫu nhiên.” Với mong muốn xây dựng một mô hình sản xuất đồng bộ, Kaji đã cùng những người bạn đồng hành, những người anh gặp trong dự án phục hồi văn hóa, thành lập BUAISOU. Họ đã cân nhắc một vài địa điểm khác, nhưng cuối cùng quyết định chọn Tokushima. Lý do không chỉ vì đất đai màu mỡ và khí hậu lý tưởng, mà còn vì họ tin rằng việc bắt đầu tại chính nơi chàm ra đời sẽ là nguồn động lực mạnh mẽ cho hành trình của mình.
Sự Theo Đuổi Chất Lượng:
Hành Trình Tạo Dựng và Nhuộm Chàm Của BUAISOU
"Khi mới bắt đầu, mọi người xung quanh đều bảo rằng điều đó là không thể. Ngay cả những nghệ nhân nhuộm chàm cũng khuyên chúng tôi nên mua thuốc nhuộm sẵn và chỉ tập trung vào công đoạn nhuộm, thay vì tự tay làm ra thuốc nhuộm. Nhưng chính những lời khuyên ấy lại thổi bùng thêm quyết tâm trong chúng tôi. Khi còn trẻ, chúng tôi nghĩ: 'Tại sao không? Chúng ta hoàn toàn có thể làm được.' Và thế là, mục tiêu đầu tiên của chúng tôi được đặt ra: tạo ra sukumo chất lượng cao và đạt được kết quả nhuộm đẹp, giống như những nghệ nhân chàm chuyên nghiệp. Dù không dễ để xác định chúng tôi đã đạt được trình độ ấy chưa, nhưng chúng tôi đã hoàn thành mục tiêu quan trọng nhất là tự cung tự cấp. Giờ đây, chúng tôi đang tập trung vào việc hoàn thiện từng chi tiết, nâng cao độ chính xác trong mỗi công đoạn."
Nhuộm chàm thường được xem như một phần của nghề thủ công truyền thống, nhưng BUAISOU đã tiếp cận nó từ nhiều góc nhìn khác biệt, như nghệ thuật và thời trang, nhằm thách thức những quan niệm xưa cũ. Vậy, làm sao mà một thương hiệu còn khá trẻ như BUAISOU lại có thể vươn ra tầm quốc tế? “Chúng tôi bắt đầu với mục tiêu tạo ra những sản phẩm dành cho thế hệ trẻ và khán giả quốc tế. Nếu lớn lên ở Tokushima, có lẽ chúng tôi sẽ cảm thấy bị ràng buộc bởi những khuôn khổ truyền thống của nghề. Nhưng là những người ngoài cuộc, chúng tôi tự do để vạch ra con đường riêng,” họ chia sẻ. Ban đầu, họ đã phải đối mặt với sự hoài nghi, nhưng vẫn kiên trì vượt qua. Mọi thứ thay đổi khi họ gặp Kyoko Nishimoto, người quản lý tài ba của mình. Nhận thấy sự xuất sắc trong công việc của BUAISOU, Nishimoto đã khuyến khích họ mở rộng ra thế giới và tổ chức các buổi hội thảo tại New York. Mối liên hệ này đã mở ra cơ hội cho BUAISOU thành lập một chi nhánh tại New York, bên cạnh trụ sở chính ở Nhật Bản — một cột mốc quan trọng đánh dấu sự công nhận quốc tế. Chẳng bao lâu sau, họ bắt đầu nhận được những lời mời tổ chức hội thảo tại các thành phố khác.
"Mặc dù ở nước ngoài chúng tôi thường được xếp vào nhóm nghệ nhân thủ công truyền thống, nhưng đó không phải là mục tiêu chúng tôi hướng tới. Chúng tôi sử dụng kỹ thuật nhuộm chàm Nhật Bản để tạo ra những sản phẩm hiện đại, phù hợp với xu hướng đương đại. Chính sự hòa quyện giữa phương pháp truyền thống và những yêu cầu của thời đại mới có lẽ là yếu tố giúp chúng tôi thu hút được sự quan tâm trên toàn cầu."
Trung Thành Với Phương Pháp Hữu Cơ và Khát Vọng Vượt Ra Khỏi Ranh Giới Nghề Thủ Công Truyền Thống
Từ việc canh tác đất đai, trồng trọt, thu hoạch cây chàm, đến quá trình làm sukumo, nhuộm vải và may vá... tất cả đều do chính tay họ thực hiện. Tuy nhiên, công đoạn quan trọng nhất chính là việc làm cỏ trong suốt quá trình trồng và thu hoạch cây chàm. Đây là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất mùa vụ, quyết định nguồn thuốc nhuộm cho cả năm và cuối cùng là tác động đến chất lượng công việc của họ. Ngay cả trong nông nghiệp, sự tỉ mỉ và cẩn trọng của BUAISOU vẫn luôn được thể hiện một cách rõ rệt.
“Chúng tôi không chỉ đơn giản theo đuổi các tiêu chuẩn của nghề thủ công truyền thống mà còn mong muốn vượt qua chúng. Chẳng hạn, hầu hết sukumo trong các nghề thủ công truyền thống hiện đại đều được sản xuất bằng phân bón hóa học, thuốc trừ sâu và thuốc diệt côn trùng, tuân theo những phương pháp canh tác hiện đại. Mặc dù chúng tôi không phủ nhận những phương pháp này, nhưng chúng tôi đã bắt đầu tự hỏi về bản chất thật sự của nghề thủ công truyền thống. Chính vì vậy, chúng tôi quyết định chọn con đường hữu cơ, chuyển từ phân bón động vật sang phân bón từ thực vật. Điều quan trọng nhất với chúng tôi là có thể giải thích một cách rõ ràng về quá trình tạo ra màu sắc của mình. Nếu chỉ chạy theo những màu sắc đẹp, chúng tôi sẽ nhanh chóng đi vào ngõ cụt. Mỗi màu sắc đều có thể đẹp theo cách riêng của nó, nhưng chính bối cảnh tạo ra nó và cách nó hòa quyện với các màu sắc khác mới quyết định giá trị đích thực của nó. Đối với chúng tôi, quá trình tạo ra màu sắc mới là điều cốt lõi. Những màu sắc được tạo ra bằng cách rút ngắn quy trình hoặc sử dụng hóa chất thiếu đi sức hút và sự chân thật. Cuối cùng, điều chúng tôi theo đuổi không chỉ là màu sắc mà là bản chất của việc tạo ra màu sắc. Đó là một vẻ đẹp mong manh, không có chất liệu hay trọng lượng, chỉ là màu sắc thuần túy. Việc theo đuổi nó có thể chỉ là sự thỏa mãn bản thân, nhưng chính nó phản ánh mức độ cống hiến và niềm đam mê của chúng tôi, và chúng tôi hy vọng có thể truyền tải điều đó." Vật liệu của BUAISOU có thể trông có phần truyền thống hơn so với trước đây, nhưng công việc của họ không chỉ đơn giản là sự hoài niệm.
Quá trình sản xuất sukumo của chúng tôi bắt đầu từ việc sử dụng cám lúa mì như một nguồn dinh dưỡng cho quá trình lên men, kết hợp với tro vỏ sò, tro gỗ và chính sukumo. Nhờ vậy, chúng tôi có thể tạo ra thuốc nhuộm chàm mà không cần thêm bất kỳ hóa chất nào. Tuy nhiên, để nhuộm vải, chúng tôi sử dụng bể inox — một công cụ giúp nhuộm những tấm vải lớn và rộng hơn. Trước đây, chỉ có thùng sành được sử dụng, điều này giới hạn kích thước của vải có thể nhuộm. Tại xưởng của chúng tôi, chúng tôi có thể nhuộm những mảnh vải dài tới ba mét cùng lúc. Những công cụ hiện đại này không chỉ giúp chúng tôi nhuộm vải mà còn tạo ra những hiệu ứng chuyển sắc ngang chính xác và các hiệu ứng khác. Chúng tôi luôn không ngừng thử nghiệm với những công cụ mới, mở rộng giới hạn và khám phá những khả năng chưa từng có.
Khắc Họa Mickey Mouse Qua Nghệ Thuật Nhuộm Chàm
Thông qua các buổi hội thảo và những cuộc hợp tác sáng tạo, BUAISOU đã đưa nghệ thuật nhuộm chàm của mình vươn ra thế giới. Một trong những dự án hợp tác nổi bật là bộ sưu tập MAGIC FOR ALL, trong đó hình ảnh Mickey Mouse - biểu tượng toàn cầu được yêu mến đã được tái hiện một cách độc đáo qua nghệ thuật nhuộm chàm của BUAISOU.
"Chúng tôi bắt đầu bằng việc tìm hiểu ý nghĩa của việc khắc họa Mickey Mouse qua nghệ thuật nhuộm chàm và cách để kết nối hai yếu tố này. Hành trình này dẫn dắt chúng tôi khám phá lịch sử của Mickey Mouse, chẳng hạn như so sánh mốc thời gian chuyển từ nhuộm chàm tự nhiên sang nhuộm tổng hợp với thời kỳ Mickey Mouse ra đời. Bên cạnh đó, chúng tôi cũng nghiên cứu sâu về những mối liên hệ tiềm ẩn với chàm, bao gồm cả phong cách thời trang trong thời kỳ Mickey Mouse xuất hiện. Trong bộ phim hoạt hình đầu tiên của Mickey Mouse, có cảnh chiếc thuyền hơi nước, khiến chúng tôi liên tưởng đến họa tiết dây thừng đặc trưng của BUAISOU — biểu trưng cho biển cả và bầu trời, cả hai đều mang sắc xanh. Những yếu tố này hòa quyện vào nhau, tạo thành câu chuyện độc đáo. Nếu không có chủ đề Mickey Mouse, có lẽ chúng tôi sẽ không bao giờ nghĩ đến theo cách này, và chính vì vậy, quá trình này mang đến cho chúng tôi rất nhiều niềm vui. Chúng tôi đã khám phá những kỹ thuật nhuộm chàm tinh túy nhất để tái hiện những họa tiết Mickey Mouse, và chúng tôi thật sự phấn khích khi thấy chúng được chuyển hóa thành những mẫu in tuyệt vời.” Một thiết kế nổi bật với Mickey Mouse có đôi tay xanh, như một lời gợi nhớ đến đôi tay nhuộm chàm của các nghệ nhân. Một thiết kế khác kết hợp họa tiết dây thừng đặc trưng của thương hiệu vào mẫu khăn bandana, khắc họa quá trình nhuộm chàm từ lên men đến ứng dụng, tưởng tượng Mickey Mouse như một nghệ nhân nhuộm chàm thực thụ.
Chủ đề cốt lõi của sự hợp tác này là mang đến cho những người yêu mến Mickey Mouse cơ hội không chỉ sở hữu những sản phẩm độc đáo, mà còn cảm nhận được tinh hoa của nghệ thuật nhuộm chàm. Thông thường, chúng tôi luôn hướng đến sự hoàn mỹ trong từng chi tiết công việc, nhưng lần này, chúng tôi lại chào đón vẻ đẹp tinh tế của công việc thủ công. Nếu chỉ đơn giản tái hiện hình ảnh Mickey Mouse hoàn hảo, đó chỉ là một mẫu in màu xanh bình thường. Thay vào đó, chúng tôi đã đặt vào đó một câu chuyện, một ý nghĩa sâu sắc qua từng bước tạo nên sản phẩm. Chúng tôi hy vọng sự hợp tác này sẽ mang đến cho người hâm mộ Disney trên toàn cầu cơ hội khám phá và yêu mến vẻ đẹp của nhuộm chàm Nhật Bản.
Quá Trình Sản Xuất Nguyên Liệu Nhuộm Chàm Sukumo Của BUAISOU
Khi nhuộm chàm, lá cây Tade-ai được phơi khô, rồi qua quá trình lên men và ủ, biến thành Sukumo – một chất liệu giống phân bón, dùng làm thuốc nhuộm. Việc trồng Tade-ai là một công việc nông nghiệp vô cùng khắt khe, đòi hỏi sự tỉ mỉ và công sức lớn từ các nghệ nhân nhuộm chàm, và nó đóng vai trò thiết yếu trong việc cung cấp nguyên liệu cho cả quá trình nhuộm chàm suốt một năm.
Lưu ý: Các phương pháp có thể thay đổi tùy theo từng nghệ nhân.
Công việc nông trang kéo dài suốt bốn mùa trong năm. Vào mùa đông, đất đai được chuẩn bị tỉ mỉ, rồi đến mùa xuân, hạt giống được gieo trồng và những cây non được chăm sóc cẩn thận. Từ tháng 4 đến tháng 6, công việc làm cỏ và tưới nước diễn ra đều đặn.
Trong mùa thu hoạch kéo dài từ tháng Bảy đến tháng Chín, cây chàm được phân loại thành lá và thân (công đoạn này gọi là konashi). Sau đó, phần lá được đem đi phơi khô và tiếp tục được xử lý cho các đợt thu hoạch thứ hai và thứ ba. Từ tháng Mười đến tháng Hai, lá chàm được ủ trong một không gian gọi là nedoko, hay còn gọi là giường ủ. Cứ mỗi bảy ngày, người ta tưới nước để giữ độ ẩm, đồng thời tiến hành kirikaeshi, tức là quá trình đảo và chất lại đống ủ nhằm thúc đẩy quá trình lên men diễn ra đều đặn và hiệu quả.
Khi quá trình lên men diễn ra, thể tích của lá chàm giảm xuống còn khoảng một nửa, trong khi nhiệt độ bên trong có thể đạt tới 60–70°C nhờ vào hoạt động của các enzym.
Mỗi mẻ nhuộm chàm cần khoảng 32 kg (1,5 picul) sukumo. BUAISOU đảm bảo rằng tất cả các vật liệu được sử dụng trong thùng nhuộm chàm đều là tự nhiên, bao gồm sukumo, cám lúa mì, tro gỗ và vôi vỏ sò nghiền thành bột. Tùy thuộc vào mục đích sử dụng, thùng nhuộm chàm vẫn có thể sử dụng được trong khoảng 4–6 tháng.
Họa Tiết Áo Thun Tái Hiện Kỹ Thuật Nhuộm Chàm Tinh Tế của BUAISOU
BUAISOU đã truyền tải thiết kế gốc, làm nền tảng cho mẫu in, qua nghệ thuật nhuộm chàm như thế nào? Trong bài viết này, chúng tôi xin giới thiệu các kỹ thuật và quy trình được áp dụng trong quá trình nhuộm chàm.Lưu ý: Các kỹ thuật có thể khác nhau tùy thuộc vào từng nghệ nhân nhuộm.
【Katazome (Nhuộm qua khuôn mẫu)】
Dựa trên dữ liệu thiết kế, các khuôn mẫu được khéo léo cắt tay và đặt lên tấm vải. Một hỗn hợp chống nhuộm, được chế tạo từ bột mochi và cám gạo, được phủ đều lên vải và để khô tự nhiên. Những khu vực có lớp hỗn hợp này sẽ giữ nguyên màu trắng tinh khiết, không bị tác động bởi thuốc nhuộm. Để đảm bảo màu sắc được phân bố đồng đều, vải sẽ được phun một lớp nước nhẹ trước khi tiến hành nhuộm. Tình trạng lên men của bể chàm có ảnh hưởng lớn đến màu sắc và độ phủ, vì thế, việc điều chỉnh liên tục là điều không thể thiếu. Các chuyển sắc mềm mại được tạo ra nhờ vào sự kiểm soát tỉ mỉ về tốc độ, độ sâu và tần suất ngâm vải trong bể chàm. Sau khi nhuộm, vải được rửa nhẹ nhàng trong nước ấm mà không cần chà xát, tiếp đó được xả hai lần với nước sạch để loại bỏ hoàn toàn lớp hỗn hợp chống nhuộm. Do dung dịch nhuộm có tính kiềm, vải sẽ được trung hòa bằng cách ngâm trong dung dịch giấm và nước, nhằm cố định màu sắc lâu dài.
Sau đó, vải được rửa lại, ngâm trong nước chảy qua đêm và để khô. Mặc dù quá trình nhuộm chỉ mất một buổi, nhưng BUAISOU dành đến ba ngày cho quá trình xử lý sau nhuộm. Cuối cùng, vải được ngâm trong dung dịch gojiru giàu protein (chiết xuất từ đậu nành) trong khoảng 20 phút để tăng cường độ bền màu và độ bền của vải.
【Bassen (Nhuộm khử)】
Kỹ thuật này sử dụng phương pháp tẩy màu từ vải chàm đã được nhuộm sẵn. Bằng cách áp dụng lưới in hoặc khuôn mẫu, một hỗn hợp chứa clo được phủ lên vải tại những khu vực cần loại bỏ màu. Sau khi để vải khô tự nhiên, nó sẽ được hấp trong khoảng 20 phút. Độ mạnh và độ dày của hỗn hợp quyết định mức độ tẩy màu, vì vậy sự tinh tế và chính xác trong quá trình thực hiện là vô cùng quan trọng để tránh hiện tượng loang màu không mong muốn. Sau khi hấp, vải được rửa sạch kỹ lưỡng để loại bỏ hoàn toàn dư lượng của hỗn hợp. Phương pháp này cho phép tạo ra những họa tiết tỉ mỉ và các thiết kế chi tiết, như chữ viết nhỏ, rất phù hợp với những sản phẩm như bandana và các món đồ tương tự.
【Shibori (Nhuộm buộc dây)】
Shibori là một kỹ thuật truyền thống được thực hành rộng rãi trên khắp thế giới, trong đó vải được buộc, may hoặc gắn lại nhằm tạo ra những họa tiết kháng nhuộm độc đáo. Những khu vực được buộc giữ nguyên màu sắc, tạo nên các hoa văn tinh xảo. Hình thức cuối cùng của sản phẩm sẽ thay đổi tùy thuộc vào độ chặt của việc buộc và cách thức xử lý vải. Đối với dự án này, vải được xử lý một cách nhẹ nhàng và làm ẩm đều, để tạo ra những họa tiết tỉ mỉ, tựa như các mạch máu nhỏ, mang vẻ đẹp tự nhiên và đầy sức sống.
Những Thiết Kế Được Yêu Thích Nhất Của Đội Ngũ BUAISOU
Sự kết hợp giữa họa tiết dây thừng mang tính biểu tượng của BUAISOU và hình ảnh chú chuột Mickey, được in trên vải lanh cotton bằng phương pháp nhuộm buộc dây.
Hỗn hợp chống nhuộm được áp dụng bằng tay, giữ lại vẻ tự nhiên của vải, trong khi những chi tiết như đôi tay xanh của Mickey Mouse và sự chuyển sắc tinh tế của thuốc nhuộm chàm trong bể nhuộm thể hiện rõ tay nghề điêu luyện.
Một thiết kế tái tạo và kết hợp các sắc thái khác nhau của màu chàm, được thực hiện nhờ vào việc kiểm soát tỉ mỉ thời gian và tần suất ngâm vải trong quá trình nhuộm.
Một phiên bản tái tạo trung thực màu sắc của sợi chỉ chàm nhuộm bằng tay, với hình ảnh Mickey Mouse thêu nhỏ làm điểm nhấn tinh tế nhưng nổi bật.
Người Dân Tokushima Nổi Bật Trong Bộ Sưu Tập Mới
Bộ sưu tập này mang đến sức hút kỳ diệu của màu chàm đến với khách hàng toàn cầu, thông qua việc tái hiện các thiết kế tinh xảo được tạo ra từ nhiều kỹ thuật độc đáo, được ứng dụng vào các sản phẩm của UNIQLO dưới sự hướng dẫn tỉ mỉ của BUAISOU. Mỗi sản phẩm sử dụng thuốc nhuộm tổng hợp, lấy cảm hứng từ sắc chàm tự nhiên, để giữ trọn vẻ đẹp và sự thuần khiết của chất liệu truyền thống.
Với chiếc quần, đường viền nút được giữ nguyên, không bị nhuộm nhờ lớp hỗn hợp chống nhuộm, trong khi phần còn lại của thiết kế được nhuộm màu. Vì đường viền nút có sự chuyển sắc tinh tế, nó được nhuộm qua bốn lần riêng biệt. Kỹ thuật này cũng được áp dụng tương tự cho cả quần và giày, với phần trên và đế có hướng chuyển sắc khác nhau. Quá trình này đòi hỏi phải lặp lại các bước buộc chống nhuộm, nhuộm và rửa tới 11 lần, mỗi vòng nhuộm gồm khoảng bốn lần. Sự lặp đi lặp lại này không chỉ là một chuỗi công đoạn, mà còn là một nỗ lực tỉ mỉ, đậm tính thủ công, để tạo ra một kết cấu độc đáo, đòi hỏi sự kiên nhẫn và thời gian.
Chiếc áo sơ mi này nổi bật với họa tiết in toàn bộ, mang đậm dấu ấn của mẫu bandana đặc trưng từ BUAISOU, hòa quyện cùng những sợi dây huyền thoại, những cánh đồng chàm bao la và hình ảnh Mickey Mouse quen thuộc, tạo nên một tác phẩm vừa tinh tế vừa đầy sức hút.
Bên trái: Một chiếc áo nhuộm shibori, được tô điểm bằng những đường nét vẽ tay tỉ mỉ tạo thành hình ảnh Mickey Mouse. Bên phải: Một thiết kế về Mickey Mouse và những người bạn trong các gam màu xanh khác nhau, được nhuộm cẩn thận với các chi tiết tinh xảo.
Bên trái: Một chiếc áo thêu đồng điệu với thiết kế ở góc trên bên trái. Bên phải: Một chiếc áo sơ mi màu xanh navy với hình thêu ở ngực hòa quyện với thiết kế tổng thể.
Bên trái: Một chiếc áo sơ mi được nhuộm hoàn toàn màu xanh, sau đó thêm họa tiết shibori độc đáo, tạo nên hiệu ứng bắt mắt. Bên phải: Một thiết kế Mickey Mouse sử dụng kỹ thuật nhuộm khử, với họa tiết dây đặc trưng của BUAISOU được thêu tinh tế ở phần ngực. Ở giữa: Sự kết hợp các sắc độ chàm trên thân áo, phối hợp với hình ảnh Mickey Mouse và các nhân vật bạn của anh, in trong các gam màu xanh, tạo nên một thiết kế đồng bộ, hài hòa.
Bên trái: Có cùng thiết kế như trên. Bên phải: Tương tự như trên.
Họa tiết bandana mô tả Mickey Mouse tham gia vào quá trình nhuộm chàm. Sử dụng các tư thế và đạo cụ quen thuộc như bể nhuộm, thiết kế khéo léo minh họa hành trình tạo ra màu chàm.
©Disney
DANH MỤC SẢN PHẨM
TOP